Co właściwie sprawdzają pomiary elektryczne?
Instalacja elektryczna może wyglądać poprawnie i działać bez widocznych problemów, a mimo to nie zapewniać wymaganej ochrony. Luźnego połączenia przewodu ochronnego, uszkodzonej izolacji czy zbyt dużej impedancji pętli zwarcia zazwyczaj nie da się ocenić na podstawie samego wyglądu gniazdka lub rozdzielnicy.
Dlatego sprawdzenie instalacji nie kończy się na oględzinach. Odpowiednio dobrane pomiary pozwalają ocenić, czy środki ochrony działają prawidłowo i czy w przypadku uszkodzenia instalacja zareaguje w sposób przewidziany podczas jej projektowania.
Oględziny, próby i pomiary to nie to samo
Przed użyciem miernika instalację najpierw się ogląda. Sprawdza się między innymi stan osprzętu, rozdzielnicy, zabezpieczeń, dostępnych połączeń, oznaczeń oraz widocznych uszkodzeń.
Dopiero kolejnym etapem są próby i pomiary elektryczne. Ich zakres zależy od rodzaju instalacji, zastosowanych środków ochrony oraz tego, czy badana jest nowa instalacja, instalacja po modernizacji czy obiekt znajdujący się już w eksploatacji.
Nie istnieje więc jeden pomiar, który pozwala odpowiedzieć na pytanie, czy cała instalacja jest bezpieczna. Ocena powstaje na podstawie wyników kilku różnych sprawdzeń.
Pomiar ciągłości przewodów ochronnych
Przewód ochronny PE tworzy drogę niezbędną do działania ochrony przeciwporażeniowej. Sam fakt, że przewód żółto-zielony znajduje się w gniazdku lub rozdzielnicy, nie potwierdza jeszcze jego prawidłowego połączenia na całej trasie.
Pomiar ciągłości pozwala sprawdzić, czy połączenie ochronne rzeczywiście istnieje i czy nie zostało przerwane na przykład w puszce, gnieździe, rozdzielnicy albo podczas wcześniejszego remontu.
W odpowiednich instalacjach sprawdza się również ciągłość połączeń wyrównawczych.
Pomiar rezystancji izolacji
Izolacja oddziela od siebie przewody czynne oraz części instalacji, które nie powinny znajdować się pod napięciem. Z czasem może zostać uszkodzona mechanicznie, termicznie, podczas prac budowlanych albo w wyniku nieprawidłowego wykonania instalacji.
Pomiar rezystancji izolacji pomaga ocenić jej stan. Problem nie zawsze daje wcześniej widoczny objaw — przewód może znajdować się pod tynkiem, w puszce lub w innym niedostępnym miejscu.
Nieprawidłowy wynik wymaga znalezienia przyczyny. Sam pomiar wskazuje, że w badanym obwodzie występuje problem, ale dalsza diagnostyka może być potrzebna do określenia jego dokładnego miejsca.
Impedancja pętli zwarcia — czy zabezpieczenie zadziała wystarczająco szybko?
W przypadku określonych rodzajów uszkodzeń instalacja powinna doprowadzić do samoczynnego wyłączenia zasilania. Żeby ocenić, czy zastosowane zabezpieczenie może spełnić to zadanie, wykonuje się między innymi pomiar impedancji pętli zwarcia.
Wynik nie jest oceniany w oderwaniu od pozostałych elementów instalacji. Znaczenie ma zastosowane zabezpieczenie, charakterystyka obwodu oraz wymagany sposób ochrony przeciwporażeniowej.
Dlatego sama informacja, że „pętla ma określoną wartość”, niewiele mówi użytkownikowi. Dopiero porównanie wyniku z wymaganiami dla badanego obwodu pozwala ocenić skuteczność zastosowanego rozwiązania.
Sprawdzenie wyłączników różnicowoprądowych RCD
Naciśnięcie przycisku TEST na wyłączniku różnicowoprądowym jest ważną czynnością eksploatacyjną, ale nie zastępuje pełnego sprawdzenia wykonywanego odpowiednim przyrządem pomiarowym.
Podczas pomiarów można sprawdzić parametry działania RCD i ocenić, czy urządzenie wyłącza obwód zgodnie z wymaganiami właściwymi dla danego zastosowania.
RCD jest jednym z elementów ochrony przeciwporażeniowej. Nie zastępuje prawidłowo wykonanego przewodu ochronnego ani pozostałych środków ochrony wymaganych dla danej instalacji.
Pomiar rezystancji uziemienia
W instalacjach, w których uziemienie jest elementem zastosowanego systemu ochrony lub instalacji odgromowej, potrzebne może być również sprawdzenie jego parametrów.
Sposób wykonania pomiaru zależy od układu instalacji i warunków istniejących na obiekcie. Nie każdy budynek i nie każdy obwód ocenia się więc według identycznego zestawu pomiarów.
Co jeszcze może podlegać sprawdzeniu?
W zależności od instalacji i zakresu prac sprawdzeniu mogą podlegać również między innymi:
- biegunowość obwodów,
- kolejność faz,
- połączenia wyrównawcze,
- parametry uziemień,
- działanie urządzeń zabezpieczających,
- poprawność podziału i identyfikacji obwodów,
- funkcjonowanie urządzeń oraz elementów sterowania związanych z bezpieczeństwem instalacji.
Zakres zawsze powinien odpowiadać konkretnej instalacji. W mieszkaniu, domu jednorodzinnym, hali produkcyjnej czy obiekcie wyposażonym w instalację fotowoltaiczną mogą być potrzebne różne dodatkowe sprawdzenia.
Dlaczego sam brak awarii nie oznacza, że instalacja jest sprawna?
Instalacja może zasilać urządzenia mimo występowania usterek, które ujawnią swoje znaczenie dopiero w sytuacji uszkodzenia.
Przykładem może być przerwany przewód ochronny. Lodówka lub pralka mogą przez długi czas pracować zupełnie normalnie. Problem stanie się istotny dopiero wtedy, gdy dodatkowo wystąpi uszkodzenie izolacji i napięcie pojawi się na dostępnej części urządzenia.
Podobnie jest z wieloma innymi elementami ochrony. Ich zadaniem nie jest uczestniczenie w normalnej pracy instalacji, lecz zapewnienie odpowiedniej reakcji wtedy, gdy wydarzy się coś nieprawidłowego.
Pomiary po wykonaniu nowej instalacji lub modernizacji
Nowa instalacja nie powinna być uznawana za sprawną tylko dlatego, że po włączeniu zabezpieczeń działają gniazda i oświetlenie. Po wykonaniu prac trzeba przeprowadzić odpowiednie sprawdzenia wynikające z zakresu instalacji.
Ma to szczególne znaczenie po wykonaniu nowych obwodów, przebudowie rozdzielnicy, zmianach w ochronie przeciwporażeniowej czy większej modernizacji istniejącej instalacji.
Pomiary pozwalają również wykryć błędy wykonawcze przed przekazaniem instalacji do normalnego użytkowania.
Kiedy warto sprawdzić instalację ponownie?
Nie należy przyjmować uniwersalnej zasady, że każdą starszą instalację trzeba mierzyć co rok lub co dwa lata. Częstotliwość obowiązkowych kontroli wynika między innymi z rodzaju obiektu i obowiązujących przepisów, a dodatkowe sprawdzenia powinny uwzględniać stan oraz sposób użytkowania konkretnej instalacji.
Prawo budowlane przewiduje kontrolę okresową wykonywaną co najmniej raz na 5 lat. W jej zakres wchodzi również badanie instalacji elektrycznej i piorunochronnej, obejmujące między innymi sprawność połączeń, osprzętu, zabezpieczeń i środków ochrony od porażeń, rezystancję izolacji przewodów oraz uziemienia instalacji i aparatów.
Dodatkowe sprawdzenie może być uzasadnione wcześniej, szczególnie po większej przebudowie instalacji, po uszkodzeniu lub awarii, po zalaniu, pożarze lub innym zdarzeniu mogącym wpłynąć na jej stan, a także wtedy, gdy podczas użytkowania pojawiają się niepokojące objawy.
Jakie objawy powinny zwrócić uwagę?
Na sprawdzenie instalacji nie warto czekać wyłącznie do terminu kolejnej kontroli, jeżeli wcześniej pojawia się problem. Powodem do diagnostyki mogą być na przykład:
- częste zadziałania zabezpieczeń bez oczywistej przyczyny,
- regularne wyłączanie RCD,
- nagrzewające się gniazda, wtyczki lub elementy rozdzielnicy,
- ślady przegrzania albo przebarwienia osprzętu,
- zapach przegrzanej izolacji,
- iskrzenie lub nietypowe dźwięki w gniazdach i rozdzielnicy,
- uszkodzenia powstałe podczas remontu, wiercenia lub innych prac budowlanych.
Takiego objawu nie należy traktować jako czegoś, co „może poczekać do następnego przeglądu”. Najpierw trzeba znaleźć jego przyczynę.
Pomiary elektryczne a zużycie energii — to nie to samo
Klasyczne pomiary ochronne instalacji elektrycznej wykonuje się przede wszystkim po to, aby ocenić jej stan techniczny i skuteczność zastosowanych środków ochrony. Nie są one audytem zużycia energii.
Jeżeli celem jest znalezienie urządzeń zużywających najwięcej prądu, analiza profilu poboru energii, obciążenia poszczególnych faz czy ocena opłacalności zmiany taryfy, potrzebne są inne pomiary i inny rodzaj analizy.
Oba zakresy mogą się uzupełniać, ale odpowiadają na inne pytania: pomiary ochronne pokazują przede wszystkim, czy instalacja spełnia wymagania związane z bezpieczeństwem, natomiast monitoring energii pokazuje, gdzie i kiedy energia jest zużywana.
Protokół jest częścią pomiarów
Profesjonalne wykonanie pomiarów nie powinno kończyć się na informacji „wszystko jest dobrze”. Wyniki trzeba odpowiednio udokumentować, przypisać do badanych obwodów i ocenić.
Protokół powinien pozwolić ustalić, co zostało sprawdzone, jakie uzyskano wyniki, jakie zastosowano kryteria oceny oraz czy stwierdzono nieprawidłowości wymagające usunięcia.
Jest to szczególnie ważne podczas kolejnych kontroli. Poprzednia dokumentacja pozwala porównać wyniki i sprawdzić, jakie zmiany zachodziły w instalacji.
Kto może wykonywać pomiary i kontrole instalacji?
Osoba wykonująca czynności kontrolno-pomiarowe powinna posiadać kwalifikacje odpowiednie do zakresu wykonywanych prac i urządzeń, których dotyczą pomiary.
W przypadku okresowej kontroli instalacji elektrycznej wynikającej z Prawa budowlanego przepisy określają również, kto jest uprawniony do przeprowadzania takiej kontroli. Dlatego przy zamawianiu protokołu warto upewnić się, że osoba podpisująca dokument posiada kwalifikacje właściwe dla rodzaju wykonywanej kontroli.
Pomiary odpowiadają na pytanie, którego nie rozstrzygnie sam wygląd instalacji
Dobrze wykonana instalacja powinna nie tylko dostarczać energię do gniazd i urządzeń, ale również zachować bezpieczeństwo wtedy, gdy pojawi się uszkodzenie. Tego nie da się wiarygodnie ocenić wyłącznie przez obejrzenie rozdzielnicy.
Oględziny, próby i pomiary tworzą razem obraz rzeczywistego stanu instalacji. Pozwalają wykryć część problemów, zanim staną się awarią, oraz sprawdzić elementy ochrony, których prawidłowego działania użytkownik na co dzień po prostu nie widzi.